atlas-roslin.pl

łodyga, pęd

telomowe rośliny

Rośliny telomowe (także zwane roślinami wyższymi, organowcami) — rośliny o budowie tkankowej, przeważnie osiowej (patrz kormofity), przystosowane do życia na lądzie (wtórnie niektóre wodne).

Do rośliny wyższych należą mszaki (glewiki, wątrobowce i mchy) oraz rośliny naczyniowe (nasienne oraz paprotniki w dawnym rozumieniu).

kormofity

lat. plantae cormophytae; ros. листостебелные растения

oś (rośliny)

lat. axis; niem. Achse

rośliny osiowe

Rośliny osiowe (kormofity [z greckiego kormos - pień], osiowce) o ciele złożonym z korzenia, łodygi (lat. organa axalia "organy osiowe") tworzących razem oś rośliny i umieszczonych na łodydze liści. Takie organy jak kwiat i kwiatostan są przekształconymi, silnie specjalizowanymi pędami.

Rośliny osiowe są jednocześnie roślinami naczyniowymi, - posiadające wyspecjalizowane tkanki przewodzące wodę i asymilaty. Do roślin naczyniowych należą paprotniki (w dawnym szerokim rozumieniu) i rośliny nasienne (w dawnym ujęciu nagozalążkowe i okrytozalążkowe).

Mszaki nie są roślinami naczyniowymi — nie posiadają wyspecjalizowanych tkanek i narządów do przewodzenia wody, w miejsce korzeni są chwytniki, spełniające tylko funkcje mechaniczne, przytwierdzające i stabilizujące.

łodyga

lat. cauloma; ang. stem; niem. Sprossachse, Stängel (Stg); ros. стебель; cz. stonek; slo. stonka
Łodyga (kaulon) to (w typowych przypadkach) nadziemna oś rośliny (lat. axis ascendens, rosnąca ku górze) na której wyrastają liście i kwiaty, na łodydze w pachwinach liści znajdują się pączki. Typowa łodyga spełnia funkcje mechaniczną i fizjologiczną - przewodząc asymilaty oraz wodę z solami mineralnymi.

U roślin wodnych łodyga może nie wykazywać geotropizmu i fototropizmu dodatniego lub niewielki taki; tak jak i w przypadku łodyg płożących się lub przekształconych podziemnych np. rozłogów, kłączy, niektórych bulw pędowych.

Na łodydze można wyróżnić miejsca wyrastania liści (węzły) i odcinki pomiędzy nimi (międzywęźla); są one ułożone w charakterystyczny dla danej grupy gatunków sposób (patrz ulistnienie).

W kątach liści łodyga może rozgałęziać się. W przypadku roślin kwiatowych rozgałęzianie się pędów następuje przez tworzenie pędów bocznych w systemie jednoosiowym (monopodialnym) lub wieloosiowym (sympodialnym).

Łodyga może być nietrwała, zielna, (tożsama z pędem), w klimacie umiarkowanym jest wtedy sezonowa lub może być mniej lub bardziej trwała, wieloletnia i zdrewniała (u drzew, krzewów, krzewinek i półkrzewów), nieraz znacznej grubości (pnie drzew, konary, gałęzie). Na powierzchni łodygi mogą być przetchlinki. U roślin wieloletnich może być okryta korą wtórną.

U niektórych grup roślin są specyficzne rodzaje łodyg: źdźbło u traw, głąbik (bezlistna z kwiatostanem na szczycie), kłodzina u palm lub głąb (mięsisty krótkopęd u niektórych kapust).

Łodyga silnie przekształcona może pełnić specyficzne funkcje: spichrzowo-przetrwalnikową: kłącze, bulwa pędowa,; rozmnażanie-rozprzestrzenianie: rozłóg; fotosynteza: gałęziak; obronną i mechaniczną: cierń pędowy i wąs pędowy.

Łodyga ma też charakterystyczny kształt na przekroju poprzecznym, może być obła, spłaszczona, w różny sposób kanciasta, rowkowana, karbowana lub oskrzydlona.

Wnętrze łodygi może być pełne, z rdzeniem lub może być pusta w środku, czyli dęta.

łodyga zielna

lat. caulis (herbaceus), cauloma herbaceum; ang. shoot; niem. Stängel; ros. стебель травянистый; slo. byľ
Łodyga zielna, niedrewniejąca (pod koniec sezonu wegetacji zamiera), niosąca liście i umieszczone w pachwinach liści pąki.

W praktycznym użyciu przy opisie roślin zielnych opuszcza się epitet "zielna" i używa się samego pojęcia "łodyga" (lat. caulis).

W potocznym użyciu często utożsamiana z pojęciem pędu (łodyga zielna + liście + kwiaty) i terminów łodyga oraz pęd używa się do pewnego stopnia zamiennie.

pęd

lat. frons; ang. shoot; niem. Spross, Trieb; ros. побег; cz. prýt; slo. výhonok
Zobacz też pęd u mchów i wątrobowców ulistnionych.
Pęd to łodyga zielna lub w niewielkim stopniu zdrewniała wraz z liśćmi i umieszczonymi w pachwinach liści pąkami, ewentualnie z kwiatami. Funkcją pędu jest odżywianie poprzez fotosyntezę i ewentualnie rozmnażanie (o ile niesie kwiaty).

U roślin zielnych łodyga pędu jest niedrewniejąca (pod koniec sezonu wegetacji zamiera).

Pęd oprócz typowej ulistnionej formy może ulegać różnym przekształceniom np. w pęd podziemny — rozłogi, kłącza, cebule, bulwy pędowe lub takie twory jak cierń, gałęziak, liściak, wąs pędowy.

W przypadku drzew, krzewów i półkrzewów terminu pęd używa się zwyczajowo w odniesieniu do ulistnionych łodyg jednorocznych lub dwuletnich, niezdrewniałych lub w niewielkim stopniu. Pień, konary, gałęzie i gałązki, jako że zdrewniałe, to już nie są pędy lecz łodygi — główna i boczne kolejnych rzędów rozgałęzień łodygi.

Zwłaszcza dla roślin wieloletnich charakterystyczne są też takie formy pędów jak krótkopędy i długopędy.

długopęd

ang. long shoot; niem. Langtrieb
Pęd z długimi międzywęźlami; zwykle w osi głównej rośliny lub tworzący jej rozgałęzienia. Od długopędu mogą odchodzić krótkopędy.

krótkopęd

ang. short-shoot, spur shoot; niem. Kurztrieb
Pęd z krótkimi międzywęźlami (zwykle nielicznymi). Z uwagi na silne skrócenie osi łodygi może być widoczny jako pęczek liści i/lub kwiatów. Typowe przykłady krótkopędów mamy u naszych drzew owocowych, modrzewia europejskiego (Larix decidua) i w rodzaju berberys (Berberis).

nasada łodygi

Nasada łodygi, czyli jej dolna część, bliższa korzenia lub głowy korzeniowej. Często odmienna od dalszej (dystalnej) części łodygi — o skróconych międzywęźlach, bezlistna lub z liśćmi dolnymi lub liśćmi odziomkowymi.

pąk (pączek)

lat. gemma; ang. bud; niem. Knospe; cz. pupen

pąk boczny

lat. gemma axillaris; cz. úžlabí, axilárni pupen

pąk kwiatowy

lat. gemma alabastrum; ang. flover bud, floral bud; niem. Blütenknospe; cz. květni pupen

pąk liściowy

pąk mieszany

pąk spoczynkowy (śpiący)

pąk wierzchołkowy

pąk zimowy

Pąk to zawiązek który daje początek pędom z liśćmi lub kwiatom. Jeśli w pączku znajdują się zawiązki liści to mówimy o pąku liściowym, jeśli zawiązki kwiatów to jest to pąk kwiatowy, jeśli przyszłe liście i kwiaty to jest to pąk mieszany.

Z uwagi na położenie na pędzie możemy mówić o pąku wierzchołkowym i umieszczonych w pachwinach liści pąkach bocznych (pachwinowych, kątowych). W dowolnym miejscu roślinie mogą tworzyć się pąki przybyszowe.

Pąki nie rozwijające się przez dłuższy czas są pąkami śpiącymi (spoczynkowymi). Stan spoczynku może trwać tylko przez zimę (pąki zimowe) lub przez wiele lat — np. u wielu drzew z pąków śpiących tworzą się liczne nowe pędy po silnym przycięciu gałęzi.

pąk przybyszowy

lat. gemma adventitia; cz. nahodilý pupen, adventivni pupen
Pąk przybyszowy tworzy się poza standardowym miejscem (tj. poza pachwiną liścia, szczytem pędu, czy głową korzeniową), w dowolnym organie rośliny np. na korzeniach, na pniu drzewa,.

Zdolność tworzenie pąków przybyszowych i korzeni przybyszowych jest wykorzystywana przy rozmnażaniu wegetatywnym roślin.

rozmnóżka pąkowa

turion

Modyfikacje pędów

cierń

lat. spina; ang. prickle, thorn; niem. Dorn, Sproßdorn

kolec

lat. aculeus; ang. spine, thorn; niem. Stachel
Cierń to zwykle niezbyt długi, twardy, silnie zdrewniały, sztywny, zaostrzony, szydlasty prosty lub rozgałęziony twór obronny powstały w wyniku przekształcenia pędu, liści (w tym przylistków) lub korzeni. Może to być przekształcony pęd (śliwa tarnina (Prunus spinosa), głóg (Crataegus)), liść (berberys (Berberis)), przylistek (robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia)), poza naszą florą występują też ciernie korzeniowe.

Do ciernia dochodzą wiązki przewodzące. Ciernie zwykle nie dają się łatwo oderwać, jeśli jednak, to z uszkodzeniem tkanek głębszych, drewna.

Odmiennie jest w przypadku kolców które są wytworami skórki i warstw pod nią leżących (jednak wtedy do kolców nie dochodzą wiązki przewodzące). Typowe kolce spotykamy u jeżyn (Rubus) i róż (Rosa). Można je względnie łatwo oderwać bez uszkadzania drewna.

W mowie potocznej utożsamia się pojęcia ciernia i kolca.

rozłogi

lat. stolo, stolonis; niem. Ausläufer; cz. výběžek, šlahoun, odnož
Rozłogi (stolony) to wyrastające z nasady łodygi lub z kłącza cienkie, płożące się pędy o długich węzłach, zwykle naziemne, rzadziej podziemne, służące do rozmnażania się i propagacji wegetatywnej.

W węzłach rozłogów tworzą się korzenie przybyszowe, a w kątach łuskowatych liści pędy. W ten sposób w pewnym oddaleniu od rośliny macierzystej tworzy się nowa roślina. Np. w rodzaju poziomka (Fragaria) lub pięciornik (Potentilla).

U ziemniaka (Solanum tuberosum) podziemne stolony kończą się bulwą pędową (jadalna część ziemniaka).

bulwa

niem. Sproßknolle; cz. hliza

bulwa hipokotylowa

bulwa korzeniowa (korzeń bulwiasty, korzeń marchwiasty)

niem. Wurzelknolle

bulwa mieszana

bulwa pędowa

Zwykle podziemny, skrócony i zgrubiały, ±kulisty lub nieco wydłużony, mięsisty narząd spichrzowy o funkcji przetrwalnikowej.

Najczęściej spotykamy bulwy pędowe powstałe z przekształconych pędów podziemnych, przez zgrubienie łodygi (np. psianka ziemniak (Solanum tuberosum)). Na takich bulwach można znaleźć pąk szczytowe i pąki boczne (oczka), czasem pozostają zredukowane do łusek liście. W kolejnym sezonie z pąków wyrastają normalne pędy. Bulwami są też "cebule" takich roślin ozdobnych jak krokus (Crocus), zimowit (Colchicum), mieczyk (Gladiolus).

Cebula jest organem analogicznym funkcjonalnie do bulwy, ale w niej materiał zapasowy jest gromadzony w mięsistych liściach a nie w zgrubiałem łodydze.

Bulwy pędowe mogą być rozrośniętym hipokotylem (bulwy hipokotylowe) tj. częścią pomiędzy liścieniami a korzeniem pierwotnym (np. u części warzyw rzepowatych). Ich górna część zwykle wystaje ponad ziemię.

Bulwy mieszane są utworzone z górnej części korzenia i dolnej części łodygi (hipokotylu i/lub epikotylu, i/lub dolnej części pędu np. brukiew (Brassica napus ssp. napobrassica), seler korzeniowy (Apium graveolens var. rapaceum), niektóre buraki). Zobacz też głowa korzeniowa.

Rzadziej spotyka się bulwy korzeniowe (np. dalia ze zgrubiałymi wrzecionowato korzeniami przybyszowymi); w ogrodnictwie nazywa się je korzeniami bulwiastymi lub korzeniami marchwiastymi.

bulwocebula

bulwa przypominająca wyglądem cebulę bo jest z zewnątrz okryta suchymi łuskami liściowymi, wnętrze jej stanowi jednak zwykła bulwa tj. spichrzowe zgrubienie pędu; bulwocebule występują np. w rodzaju krokus (Crocus), mieczyk (Gladiolus)

cebula

niem. Zwiebel
pęd podziemny w kształcie kulistym lub jajowatym zbudowany z silnie skróconej łodygi (zwanej piętką) i mięsistych jajowatych liści

cebula przybyszowa

dodatkowe cebule tworzące się z pączków bocznych na silnie skróconym pędzie (na piętce);

u cebul jednorocznych, zwykle po kwitnięciu, stopniowo zamiera cebula główna a z pączków na jej piętce tworzy się do kilku cebul potomnych - cebul przybyszowych; jedna z nowych cebul jest zwykle większa, pozostałe mniejsze;

cebule przybyszowe mogą tworzyć się u samej podstawy piętki - wtedy będą mniej lub bardziej odsunięte od cebuli matecznej, mogą też tworzyć się na wyższych piętrach piętki - wtedy będą początkowo wciśnięte między mięsiste łuski cebuli macierzystej i przez to będą spłaszczone, dopiero po zaschnięciu zewnętrznych łusek cebuli macierzystej cebule przybyszowe mogą rozrastać się swobodnie

bulwka

bulwiaste pączki-rozmnóżki, tworzone na łodydze, zwykle w kątach liści

rozmnóżka

Diaspory w formie bulwek lub "żyworodne" tj. z ±rozwiniętymi liśćmi i korzeniami, zwykle tworzone w obrębie kwiatostanu lub na brzegu liści; także są nimi rozmnóżki pąkowe (w szczególności turiony).

kłącze

lat. rhizoma; ang. rhizome, rootstock, rootstalk; niem. Rhizom, Wurzelstock; ros. корневище; cz. oddenek
okryte włókienkowatą tuniką — lat. rhizoma comosa cz. oddenek čupřinatý (klącze okryte postrzępionymi na włókna dolnymi częściami liści)
Acorus calamus (tatarak zwyczajny)
kłącze tataraku z resztkami liści
Kłącze to pęd podziemny, mniej lub bardziej wydłużony. Kłącze jest charakterystyczne dla wielu trwałych bylin i jest tą częścią, która pozostaje u nich w okresie (np. zimowego) spoczynku.

Na powierzchni kłącza mogą być widoczne zredukowane liście łuskowate, blizny liściowe lub kłącze może być okryte tuniką z włóknisto postrzępionych resztek pochew liściowych lub dolnych odcinków liści.

głąbik

lat. scapus; ang. scape; niem. Blütenschaft, Schaft; cz. stonek
bezlistny pęd, wyrastający z kłącza lub szyjki korzeniowej, zwykle kwiatostanowy; występuje u wielu astrowate s.l. (Asteraceae), w rodzaju pierwiosnek (Primula), rosiczka (Drosera) i innych

konar, gałęź

lat. ramus; slo. konár

gałązka

lat. ramulus; niem. Zweige; slo. konárik
Zielna lub zdrewniała łodyga boczna wyrastająca z pachwiny liścia lub pąka przybyszowego na łodydze głównej.

W zależności od rzędu rozgałęzienia łodygi, zdrewnienia, grubości rozgałęzienia łodygi określane są w polszczyźnie mianami: konar (grube łodygi boczne pierwszego rzędu odchodzące od pnia drzewa), gałęź (cieńsze odgałęzienie pierwszego lub dalszych rzędów łodygi głównej) lub gałązka (cienkie lub drobne odgałęzienie, często niezdrewniałe, także np. w obrębie kwiatostanów złożonych).

pęd płonny, pęd kwiatowy

lat. sterilis; niem. ang. steril
Pęd płonny to pęd na którym nie tworzą się kwiaty. Na pędach kwiatowych wyrastają pojedyncze kwiaty lub ich grupy zebrane w kwiatostany.

Płonny kwiat nie tworzy nasion.

Sposób wzrostu

roślina kępkowa

lat. planta caespitosa; cz. trsnatá rostlina
Roślina o licznych ± prostych, gęsto stłoczonych pędach.

rozdwojony, rozszczepiony

lat. bifidus; cz. dvouklaný
O organie roślinnym — rozdzielony wcięciem przez środek na dwie części, na dwa płaty.

rodzaje rozgałęzień pędu

rozgałęzienia widlaste (dychokladia, dychotomia, anizotomiczne lub izotomiczne) i boczne (holokladia)

lat. ramificatio hemiblastica; cz. větvení vidličnaté
O rozgałęzieniu widlastym decyduje fakt podziału wierzchołka wzrostu a nie forma rozgałęzień. I tak pędy rozgałęziające się widlasto mogą przypominać pędy jednoosiowe (przy podziale anizotomicznym) i przeciwnie — pędy dzielące się wieloosiowo na dwa naprzeciwległe pędy boczne (tzw. pozorne rozgałęzienie widlaste) mogą przypominać rozgałęzienia dychotomiczne.
Pęd może rozgałęziać się w określony sposób.

Gdy dzieli się wierzchołek wzrostu pędu na dwa niezależne, mówimy o rozgałęzieniach widlastych. Określamy je terminem dychokladii w przypadku pędów lub bardziej ogólnym terminem rozgałęzienia dychotomiczne, które odnosi się nie tylko do roślin posiadających pędy ale także np. plech. Rozgałęzienia widlaste występują najczęściej u roślin niższych. U roślin naczyniowych z dychokladią mamy doczynienia np. u widłaków (Lycopodiopsida), stąd zresztą nazwa tej grupy roślin.

Jeśli obie nowe osie podziału widlastego są równie dobrze rozwinięte rozgałęzienie jest izotomiczne. Gdy jedna z osi wyraźnie dominuje (jest osią główną) rozgałęzienie jest anizotomiczne.

W przypadku roślin kwiatowych rozgalęzianie się pędów następuje zwykle przez tworzenie pędów bocznych z pąków bocznych znajdujących się na osi pędu (zwykle w kątach liści). Są to tzw. rozgałęzienia boczne (holokladia). Przy czym rozgałęzienia boczne tworzą się w systemie jednoosiowym (monopodialnym) lub wieloosiowym (sympodialnym).

rozgałęzenia jednoosiowe (monopodialne)

lat. ramificatio monopodialis; cz. větvení monopodiální
rozgałęzienia
rozgałęzienia jednoosiowe (monopodialne)
Rozgałęzienie jednoosiowe (monopodialne) ma miejsce gdy główną oś pędu wyznacza stale rosnący pęd główny. Rozgałęzienia 1. rzędu rosną słabiej, 2. rzędu (tj. pędy boczne na rozgałęzeniach 1. rzędu) jeszcze słabiej, itd.

W ten sposób rozgałęziają się drzewa iglaste np. świerk pospolity (Picea abies) oraz kwiatostany groniaste. Taki system rozgałęzień powoduje, że po ścięciu szczytu pędu drzewa iglastego z trudem (lub wcale) następuje przejęcie roli osi głównej pędu przez któryś z pędów bocznych.

rozgałęzenia wieloosiowe (sympodialne)

lat. ramificatio sympodialis; cz. větvení sympodiální
rozgałęzienia
rozgałęzienia wieloosiowe (sympodialne)
rozgałęzienia
rozgałęzienia wieloosiowe (sympodialne)
Rozgałęzienie wieloosiowe (sympodialne) ma miejsce gdy główną oś pędu wyznaczają pędy różnego rzędu rozgałęzień. Dzieje się tak dlatego, że pęd główny powyżej miejsca rozgałęzienia rośnie słabo odsunięty na bok lub całkowicie kończy swój wzrost w miejscu rozgałęzienia, a jego rolę przejmuje pęd 1. rzędu. Ten po pewnym czasie analogicznie rozgałęzia się, kończąc lub osłabiając swój wzrost, więc rolę osi głównej pędu przejmuje rozgałęzienie 2. rzędu, itd. Jeśli pędy niższego rzędu kontynuują swój wzrost i rozgałęziają się to są słabsze i zepchnięte na bok przez kolejny odcinek osi głównej pędu.

W ten sposób rozgałęziają się w większości przypadków drzewa liściaste np. grab pospolity (Carpinus betulus) oraz wierzchotki.

rozgałęzenia wieloosiowe pozornie widlaste

wierzchotka dwuramienna
wierzchotka dwuramienna
rozgałęzienia
rozgałęzienia wieloosiowe (sympodialne) pozornie widlaste
W przypadku gdy rozgałęzienie sympodialne następuje z dwóch naprzeciwległych pąków bocznych na szczycie pędu, który dalej nie rośnie, tworzą się rozgałęzienia widlastej formy. Mamy wtedy doczynienia z pozornymi rozgałęzieniami widlastymi (pozornie dychotomiczne).

W przypadku gdy rozgałęzienie sympodialne następuje z dwóch naprzeciwległych pąków bocznych na szczycie pędu, który dalej nie rośnie, tworzą się rozgałęzienia widlastej formy. Mamy wtedy doczynienia z pozornymi rozgałęzieniami widlastymi (pozornie dychotomiczne).

Takie rozgałęzienia są u pędów jemioły pospolitej (Viscum album), lilak pospolity (Syringa vulgaris) i w kwiatostanie typu wierzchotka dwuramienna.

wierzchołek wzrostu (stożek wzrostu, merystem wierzchołkowy, merystem apikalny)

slo. vrcholový meristém
Wierzchołek wzrostu to końcowa część pędu lub korzenia w której znajduje się tkanka merystematyczna — zachodzące w niej podziały powodują przyrost na długość a w przypadku stożka wzrostu pędu zachodzi różnicowanie się tkanki twórczej na zawiązki liści i pąków.