budowa mchów i mszaków

liście mchów

liście łodygowe

lat. folium caulinum; ros. стеблевые листья

liście gałązkowe

lat. folium ramulinum; ros. веточные листья
U mchów bocznozarodniowych zwykle liście na pędach głównych (liście łodygowe) różnią się od liści na rozgałęzieniach pierwszego i dalszych rzędów (liście gałązkowe).

space

brzuszna (strona)

grzbietowa (strona)

Określa się, że stroną brzuszną (wentralną) liścia jest jego strona przyosiowa (od strony łodyżki) a stroną grzbietową (dorsalną) liścia jest strona odosiowa tj. odsunięta od łodyżki.

space

zawinięty

ros. завороченный

zagięty

ros. загнутый

podwinięty

ros. отвороченный

odgięty

ros. отогнутый
Brzeg liścia może być płaski.
Gdy brzeg jest zakrzywiony:
  • na stronę brzuszną (na wzniesionych pędach będzie to ku górze) to może być zagięty lub gdy silniej to zawinięty,
  • na stronę grzbietową (na pędach wzniesionych to w dół) to mówimy że jest odgięty lub gdy silnie to podwinięty.

żebro

ang. costa, nerve; ros. жилка
Żebro (nerw, żeberko) w (niby)liściach mchów jest wizualnie analogiem nerwu głównego liści roślin wyższych. Nie pełni jednak (prawie) nigdy funkcji przewodzących a jedynie mechaniczne.

space

brodawkowata powierzchnia komórki (mchy)

ang. papillose; ros. папиллозные (n.pl. папиллы)

pęcherzykowate komórki liścia (mchy)

ang. prorulose; ros. мамиллозные (n.pl. мамиллы)
Encalypta streptocarpa (opończyk krętozarodniowy)
zewnętrzna ściana komórkowa z dwoma brodawkami
Zewnętrzna powierzchnia komórek liścia może być gładka lub brodawkowana, z jedną lub większą liczbą brodawek (brodawkowatych wyrostków/zgrubień ściany komórkowej). Brodawki mogą być po obu stronach liścia lub po jednej, na całej powierzchni liścia lub tylko w jego części.
Gładka powierzchnia zewnętrznych ścian komórek liściowych może być płaska lub rzadziej jest wypuczona, wtedy mówimy o pęcherzykowatych komórkach liściowych. Ta forma, przy pewnej wprawie, jest dostrzegalna przy obserwacji mikroskopowej powierzchni liści. Słabe wypuczenie zewnętrznych ścian komórkowych (pęcherzykowato wypukłe) jest dostrzegalne tylko na przekroju poprzecznym liścia i nie kwalifikuje się jako typowe pęcherzykowate.

parafylia

nibylistki

Parafylia (nibylistki) to twory na powierzchni łodygi (pomiędzy liśćmi), z chloroplastami, o charakterze listkowatym lub nitkowate (często silnie rozgałęzione powyżej 1-2 komórek nasady).
Nitkowate parafylia zwykle rozmieszczone są w dwóch rzędach na powierzchni pędu.
Listkowate parafylia mają ±wyraźną blaszkę i są osadzone prawie podłużnie do osi pędu lub nieco pod kątem do niej.

space

pseudoparafylia

pseudonibylistki

Pseudoparafylia (pseudonibylistki) to liściopodobne lub nitkowate twory na łodydze w nasadzie zaczątka bocznej gałązki.

space

włoski pachwinowe

ros. аксилярные волоски
Włoski pachwinowe zbudowane są z jednego szeregu, (2)3 do kilkunastu, zwykle wydłużonych i ±cienkościennych komórek. Znajdują się w pachwinach liści; jako że zwykle są dość nietrwałe, należy szukać je pomiędzy górnymi liśćmi, po starannym oderwaniu liści pojedynczo, sztuka po sztuce.

space

puszka

lat. theca; niem. Kapsel; ros. каробочка

pierścień

lat. annulus; ros. колечко

apofiza

lat. collum; ros. шеика, гипофиза
Główna części sporofitu mszaków w której znajdują się jego zarodniki. W wąskim znaczeniu terminu puszka używa się dla urnowatej część puszki zawierającej zarodniki.

space

U części mchów przy górnym brzegu puszki znajduje się pierścień (lat. annulus) — pas 1-N komórek pomiędzy brzegiem urnowatej części puszki a wieczkiem, w różny sposób pękający/odwijający się podczas dojrzewania sporofitu.

space

ozębnia

lat. perystom; ros. перистом
Perystom (ozębnia) to górna część puszki, "zębaty" twór uczestniczący w uwalnianiu i rozsiewaniu zarodników.

wieczko

lat. operculum; niem. Kapseldeckel; ros. крышечка

dzióbek

niem. Schnabel

dzióbkowaty

niem. geschnäbelt; ros. с клювиком
Wieczko osłania od góry niedojrzałą puszkę (jej perystom); z brzegiem puszki łączy ją pierścień.

space

czepek

lat. calyptra; ros. колпачок
Czepek to górna, rozerwana część rodni okrywająca dojrzewającą puszkę.

perychecjum

perygonium

parafizy

rodnia

plemnia

Perychecjum to listkowata (u mchów) lub innej formy (np. u wątrobowców) okrywa gametangiów żeńskich - rodni.

space

Pomiędzy gametangiami u mchów zazwyczaj znajdują się parafizy (wstawki) - twory wielokomórkowe, zwykle wydłużone, włosowate, buławkowate lub liściowate.

ryzoidy

chwytniki

Nitkowate, często rozgałęzione twory na gametofitach mszaków przytwierdzające je do podłoża i wspomagające w pobieraniu wody i soli mineralnych. Ryzoidy są zwykle brązowo lub brunatno zabarwione; ściany komórkowe są gładkie lub brodawkowane, czasem z wyrostkami do światła komórki. U niektórych mchów warstwa ryzoidów pokrywa powierzchnię łodyżki; mogę się też one tworzyć np. na liściach, żebrze. U mchów chwytniki są wielokomórkowe, ze skośnymi poprzecznymi ścianami komórkowymi; u wątrobowców są jednokomórkowe.

kształt komórek

izodiametryczny

prozenchymatyczny

kolenchyma

parenchyma

Komórki izodiametryczne tj. równowymiarowe mają ±jednakowy wymiar w każdym kierunku tj. formę mają pośrednią pomiędzy sześcianem/wielobokiem foremnym a sferą. W przekroju poprzecznym zbliżone do kwadratu lub wieloboku foremnego.

space

Komórki parenchymatyczne tworzą tkankę parenchymatyczną (miękisz) - tkankę wypełniającą. Ściany komórkowe są zwykle cienkie i pomiędzy komórkami znajdują się przestwory międzykomórkowe. Ich kształt jest zwykle izodiametryczny, rzadziej wydłużony - prostokątny.

space