kwiat

Kwiat to wyspecjalizowany, skrócony pęd służący do tworzenia nasion i owoców. Zewnętrzna jego część to okwiat (w szczególności składający się z kielicha i korony), wewnętrzna to zwykle liczne pręciki i jeden lub wiele słupków.

W literaturze angielskiej terminem floret opisuje się: 1) drobny kwiat; 2) pojedynczy kwiat w koszyczku w rodzinie astrowatych (Asteraceae s.l.); 3) kwiat traw [zobacz własny artykuł] wraz z jego plewkami.

Okwiat to zewnętrzna część kwiatu zbudowana z wolnych lub zrośniętych listków okwiatu.

Okwiat pojedynczy (okwiat niezróżnicowany, lat. perigonium) tworzą podobne do siebie listki okwiatu (tepale) tak np. u kwiatów o prymitywnej budowy np. w rodzinie magnoliowatych (Magnoliaceae) i wśród roślin jednoliściennych.

Kielich to zewnętrzna część okwiatu zbudowana z listków kielicha zwanych działkami.

Dolna, niepodzielona część zrośniętego kielicha to rurka kielicha, podzielona to ząbki lub łatki. W kielichach o zrosłych działkach dolna, zrośnięta część tworzy rurkę kielicha, która w górnej części przechodzi w mniej lub bardziej rozpostarty rąbek kielicha a obszar (otwór) przejścia pomiędzy rurką a rąbkiem to gardziel kielicha.

Wewnątrz kielicha znajduje się zazwyczaj barwna korona kwiatu zbudowana z płatków choć zdarzają się przypadki (np. gwiazdnica blada (Stellaria pallida)/), gdy płatki korony są silnie zredukowane lub zanikłe, w takim przypadku kielich jest jedynym elementem okwiatu.

Działki kielicha (listki kielicha) lub po prostu działki są to listki tworzące kielich kwiatu; najbardziej zewnętrzne w stosunku do płatków korony i innych części kwiatu listki okwiatu.

U niektórych gatunków działki mogą być znacznie lub całkowicie zredukowane, wtedy brak kielicha kwiatu.

Korona to wewnętrzna część okrywy kwiatu złożona z płatków.

Zewnętrzny w stosunku do korony jest kielich zbudowany z działek (wolnych lub zrośniętych); jeśli kielicha brak, to korona jest jedyną częścią okwiatu.

Z koroną wolnopłatkową mamy do czynienia w przypadku gdy na całej swojej długości płatki korony (w okwiecie podwójnym) lub listki okwiatu (w okwiecie niezróżnicowanym) nie są zrośnięte, czyli pozostają wolne.

Z koroną zrosłopłatkową mamy do czynienia w przypadku gdy na jakiejś części, począwszy od nasady, płatki korony (w okwiecie podwójnym) lub listki okwiatu (w okwiecie niezróżnicowanym) są zrośnięte.

Analogicznych terminów (rurka kielicha, gardziel kielicha i rąbek kielicha) możemy użyć do opisu części zrośniętego kielicha.

wolne działki kielicha lub płatki korony nie są zrośnięte; przeciwieństwem są działki lub płatki częściowo zrośnięte (częściowo wolne) lub całkowicie zrośnięte

W kwiatach niektórych gatunków z rodziny ogórecznikowatych (Boraginaceae) łuskowate twory na płatkach przy wejściu do gardzieli korony, przymykające to wejście.

Na fotografii obok wydatne, owłosione osklepki dobrze widoczne na przekroju poprzecznym korony.

W okwiecie podwójnym koronę budują płatki korony.

Płatki korony w koronie wolnopłatkowej mogą dzielić się w swojej budowie na wąską biegnącą od nasady część zwaną paznokciem i końcową, rozszerzoną część, zwaną blaszką płatka.

Paznokieć to (nieintuicyjnie!) dolna, zwężona część płatka korony, kwiata w koronie o niezrośniętych płatkach.

Wyrostek stożkowatego lub walcowatego kształtu u nasady płatka korony, działki kielicha lub listka miodnikowego;
np. stożkowate ostrogi u nasady płatka mają nasturcja większa (Tropaeolum majus) i ostróżeczka polna (Consolida regalis), a walcowate dymnica pospolita typowa (Fumaria officinalis ssp. officinalis).

Wolne lub zrośnięte w miseczkę łuski na płatkach u niektórych roślin, na granicy paznokcia i blaszki płatka.

Kieliszek tworzy okółek liści przykwiatowych - przysadki - położony na zewnątrz od działek kielicha i do nich zbliżony. Listki kieliszka są zwykle mniejsze od działek. Wizualnie mogą wydawać się częścią okwiatu.

Liczba listków kieliszka może odpowiadać liczbie działek /pięciornik (Potentilla)/, być od niej mniejsza /ślaz (Malva)/ lub większa /prawoślaz (Althaea)/.

Pojęcie wieloznaczne; w polskiej literaturze używane jest pojęcie dno kwiatowe.

2. Termin receptakulum (receptakl, osadnik) bywa też używany szerzej dla utworów szczytu kwiatostanu typu koszyczek lub główka — tj. dla dna koszyczka lub główkowatej osadki kwiatów w rodzinie szczeciowatych (Dipsacoideae).

Dno kwiatowe (receptakl) to szczyt szypułki kwiatu, oś kwiatu na której są osadzone poszczególne części kwiatu: kielich, korona, pręcikowie i słupkowie.

Termin torus jest rzadko spotykany w literaturze.

- mięsisty (t. carnosus), w formie poduszkowatej /grzybienie białe (Nymphaea alba), kielichowiec zachodni (Calycanthus occidentalis)/,

- kształtu korony (t. coroniformis) /Passiflora edulis/.

Torus może być pokryty gruczołami nektarowymi, co tworzy krążek miodnikowy - jest to jedna z najczęstszych form miodnika (inna to np. stylopodium). Krążek miodnikowy zwykle znajduje u podstawy zalążni, ale bywa też umieszczony na poziomie szyjki słupka gdy słupek jest dolny lub na odcinkach torusa pomiędzy pręcikowiem i słupkowiem, pomiędzy pręcikowiem na listkami okwiatu lub w obu tych miejscach.

Nasadowa część kwiatu w formie receptakulum zwykle kształtu silnie wklęsłego, dzbankowatego dna kwiatowego.

Anatomicznie hypancjum jest utworzone w dolnej, mniejszej części przez tkanki osi kwiatu, w pozostałej, większej, górnej części przez zrośnięcie i zgrubienie dolnych części okwiatu i pręcikowia.

W /Kaplan Z. et al. (2019)^[524]/ czynione jest rozróżnienie, gdzie pod mianem hypanthium jest rozumiany twór z jednym otoczonym dolnym słupkiem i okwiatem oraz pręcikami w górze (wiesiołek (Oenothera), wierzbownica (Epilobium)), a jako češula ≡ receptaculum rozumiane jest dzbankowate hypancjum z jednym (np. jabłko) lub wieloma słupkami (np. w rodzajach: róża (Rosa), jeżyna (Rubus)).

1. rurkowata osłona rodni/plemni u glewików i wątrobowców plechowatych^[51]

Dno kwiatowe kształtu rozszerzonego i wgłębionego, mieseczkowatego, częściowo obejmujące elementy kwiatu; często podczas dojrzewania owocu powiększa się i częściowo lub całkowicie otacza owoc.

Szupinka (miseczka owocowa) to część w owocach rzekomych powstała przez rozrost innych części niż zalążnia, np. w jabłku szupinką jest cała część mięsista (poza skórzastymi łuskami komory nasiennej) powstała przez rozrost dna kwiatowego;

miseczka żołędzia (u dębu (Quercus)) jest szupinką powstałą z listków podkwiatowych.

kwiaty zawierające zarówno część żeńską — słupek, jak i męską — pręciki

kwiaty wyłącznie ze słupkami (kwiaty żeńskie albo wyłącznie z pręcikami (kwiaty męskie);

kwiaty jednopłciowe wyłącznie z pręcikami, bez słupków;

kwiaty jednopłciowe wyłącznie ze słupkami, bez pręcików;

Przez N-krotność (np. 2-krotne, 3-krotne, 4-krotne) określa się z ilu powtarzalnych elementów (np. listków okwiatu) jest zbudowany okółek. Np. kwiat może mieć 3 działki kielicha i 6 płatków korony w dwóch okółkach po 3 płatki, — mówimy wtedy że listki okwiatu są 3-krotne.

Powabnia to funkcjonalnie ta część rośliny, która zwabia zwierzęta zapylające kwiaty; w skład powabni wchodzą często obok części kwiatu także, atrakcyjnie zabarwione dla zapylaczy liście przykwiatowe

Pręcikowie to część kwiatu pomiędzy okwiatem a słupkowiem obejmujące pręciki (zwykle w dwóch okółkach).

Termin pręciki dwusilne jest używany dla zaznaczenia, że jedna para pręcików jest dłuższa (tak zwykle u jasnotowatych (Lamiaceae). Analogiczny termin czterosilne oznacza obecność 4 pręcików dłuższych niż pozostałe (tak u kapustowatych (Brassicaceae).

Pylniki to końcowa część pręcika. U roślin okrytonasiennych składa się z dwóch worków pyłkowych, połączonych łącznikiem (utworzonym z górnej części nitki pręcika).

Prątniczki to w różnym stopniu przekształcone pręciki. Przekształcenie polega zwykle na utracie pylników i ma różny kierunek zmiany funkcji. Zwykle prątniczki są płonne (nie produkujące pyłku).

Zwłaszcza u uprawianych odmian ozdobnych hodowcy mogą, przez przekształcenie pręcików w płatkopodobne twory, uzyskiwać kwiaty o charakterze kwiatów pełnych.

Ziarno pyłku to silnie zredukowany męski gametofit roślin nasiennych. W skrajnym przypadku dojrzałe ziarno pyłki składa się tylko z dwóch komórek - wegetatywnej i generatywnej. Jego rolą jest przeniesienie gamety męskiej do gametofitu żeńskiego.

Niekiedy wszystkie ziarna pyłku w pylniku są sklejone tak, że tworzą jedną masę (grudkę) — pyłkowinę — przenoszoną w całości, przez zapylające owady, na znamię słupka. Tak jest np. w rodzinach storczykowatych (Orchidaceae)/ i trojeściowatych (Asclepiadoideae).

Pyłek kwiatowy jest jednym z pożytków pszczelich, pokarmem białkowym. Pszczoły karmią nim swoje larwy.

Słupkowie to najbardziej wewnętrzna część kwiatu, obejmująca jeden lub większą liczbę słupków.

Składa się z zalążni, szyjki słupka i znamienia słupka.

Zalążnia to dolna rozszerzona część słupka zawierająca zalążki.

Ten zespół terminów (dolny, górny, ...) w terminologii polskiej przyjęto wiązać ze słupkiem; w terminologii angielskiej, rosyjskiej, czeskiej, łacińskiej itd. wiązane jest zwykle z zalążnią.

• słupku górnym (zalążni górnej) - gdy słupek stoi na dnie kwiatowym i ściany zalążni nie są zrośnięte z dnem kwiatowym;

· i kwiatów okołozalążniowych gdy pozostałe części kwiatu znajdują się powyżej nasady zalążni np. na brzegu miseczkowatego hypancjum - taki słupek może sprawiać pozorne wrażenie dolnego (jednak zalążnia nie jest zrośnięta z takim wklęsłym lub wydłużonym dnem kwiatowym) lub może być słupkiem półdolnym,

· przy takim układzie jest to też kwiat górny bo pozostałe części kwiatu znajdują się powyżej zalążni,

• słupku półdolnym - gdy zalążnia jest częściowo zanurzona w dnie kwiatowym i zrośnięta z nim w swojej dolnej części /np. ± takie słupki w rodzaju skalnica (Saxifraga)/.

Gynofor to wydłużone w trzonek lub kolumienkę (lat. torus columnaris) dno kwiatowe (precyzyjniej jego część - torus) na którym słupek lub słupkowie jest wyniesione ponad inne części kwiatu /np. Capparaceae/.

Gynopodium to silnie zwężona nasadowa część słupka, tworząca rodzaj szypułki /wierzba iwa (Salix caprea), zawilczyk rutewkowaty (Anemonella thalictroides), ciemiernik (Helleborus), bobowate (Fabaceae)/.

termin gynobazalny (ang. gynobasic, cz. gynobazická čnělka) odnosi się do sytuacji gdy szyjki słupka zdają się wyrastać z podstawy zalążni a nie u jej szczytu (tak w rodzinie jasnotowatych (Lamiaceae) i ogórecznikowatych (Boraginaceae), gdzie wyrasta pośrodku i u podstawy podzielonej na części zalążni).

Szyjka słupka to górna, zwykle zwężona, sterylna, zwykle dęta i walcowata część słupka znajdująca się pomiędzy zalążnią a znamieniem słupka.

Światłem szyjki słupki lub przez jej ściany przechodzą łagiewki pyłkowe ze znamienia słupka do zalążni.

Znamię słupka to szczytowa część słupka, zwykle wyniesiona na szyjce słupka i rozszerzone lub podzielone na kilka łatek. Na znamieniu słupka osiada i kiełkuje pyłek kwiatowy.

Rośliny wiatropylne mają szczególnie duże znamię słupka (podzielone na łatki, lepkie lub włochate) aby skuteczniej wychwytywać unoszące się ziarna pyłku kwiatowego.

Zalążek to część zalążni z komórką jajową.

Stylopodium to rozszerzona, mniej lub bardziej wypukła lub płaska, tarczowato-stożkowata podstawa (nasada) połączonych szyjek słupka (tj. gdy jest więcej niż jedna szyjka słupka). Stylopodium jest położone na zalążni lub na zalążniach, w dolnej części szyjek słupka.

Jeśli stylopododium pełni rolę miodnika, wtedy jest też określane mianem krążka miodnikowego^[51] (ten termin odnosi się też do miodnikowej części torusa).

Miodnik to organ gruczołowy wydzielający nektar — słodki sok zwabiający owady (przystosowanie do owadopylności).

Nektar jest jednym z pożytków pszczelich; z nektaru pszczoły wytwarzają miód.

Prętosłup (gynostemium) to twór powstały przez zrośnięcie się pręcików i słupka w jedną całość.

W zależności od tego czy i ile można przeprowadzić płaszczyzn symetrii przez oś kwiata, wyróżniamy kwiaty o symetrii promienistej (więcej niż dwie płaszczyzny symetrii), grzbiecistej (jedna płaszczyzna symetrii - np. u kwiatów wargowych, kwiatów motylkowych, lub w rodzinie storczykowate (Orchidaceae)).

W kwiatach o symetrii promienistej układ poszczególnych części kwiatu (działek kielicha, płatków korony, okółków pręcików, listków i komór słupka) jest w taki sposób symetryczny, że można przeprowadzić więcej niż dwie płaszczyzny symetrii przez oś kwiata

Kwiat grzbiecisty ma tylko jedną płaszczyznę symetrii.

W kwiatach wargowych płatki są zrośniętych w dwie wargi - górną i dolną - posiadają tylko jedną płaszczyznę symetri (są kwiatami grzbiecistymi) - lewa i prawa strona kwiatu są lustrzannym odbiciem.

Kwiaty języczkowate to kwiaty, o symetrii grzbiecistej z taśmowato wydłużoną koroną po jednej stronie (ta część korony to blaszka kwiata języczkowatego).

Kwiaty rurkowate mają symetrię promienistą.

Kwiaty brzeżne koszyczka to często kwiaty języczkowate /np. słonecznik zwyczajny (Helianthus annuus)/.

Kwiaty motylkowe występują w rodzinie bobowatych (Fabaceae) i posiadają specyficzną budowę: składają się z pięciu płatków, z nich dwa dolne są zrośnięte w strukturę zwaną łódeczką, okrywającą pręciki i słupek, dwa boczne płatki zwane są skrzydełkami, górny płatek to żagielek.

Żagielek to górny płatek (zwykle z odgiętą, wywiniętą ku górze blaszką), jeden z pięciu płatków kwiatów motylkowych występujących u roślin z rodziny bobowatych (Fabaceae).

Szypułka to trzonek kwiatu a następnie owocu; w kwiatostanie to trzonek pojedynczego kwiatu.

Oba terminy (szypuła/szypułka, lat. pedunculus/pedicellus, ang. peduncle/pedicel) często są używane zamiennie lub w odwrotnym znaczeniu.

±Zgrubiała część szypułki pomiędzy kwiatem a ±stawowatym zgrubieniem szypułki. Odpada razem z owocem. Np. u szczawiu kędzierzawego (Rumex crispus)/, ślazu zygmarka (Malva alcea)/.

Termin lat. anthesis oznacza kwitnienie (czas gdy kwiat lub kwiaty są otwarte);

Zapylenie to przeniesienie pyłku kwiatowego na znamię słupka (u okrytozalążkowych) lub zalążek (u nagozalążkowych), w następstwie prowadzi do zapłodnienia.

Zapłodnienie to połączenie komórek rozrodczych męskiej i żeńskiej, haploidalnych gamet. W jego wyniku powstaje diploidalna zygota dająca początek nowemu pokoleniu.

Klejstogamia jest przypadkiem gdy do zapylenia i zapłodnienia dochodzi w zamkniętym kwiecie na drodze (samozapylenie, samozapłodnienie). W rodzaju fiołek (Viola) część gatunków wytwarza dwa rodzaje kwiatów, jedne typowe, owadopylne i kwiaty klejstogamiczne o zredukowanej koronie lub bez korony, nie rozkwitające.

przenoszenie pyłku na znamię słupka za pośrednictwem owadów; ewolucyjne przystosowanie do owadopylności występuje u wielu roślin kwiatowych - umożliwia skuteczny transport pyłku do innego oddalonego egzemplarza tego gatunku, co sprzyja utrzymaniu większej zmienności w obrębie populacji - a jest to korzystne zjawisko dla przetrwania DNA w dłuższej perspektywie

owady są zachęcane do odwiedzenia kwiatu wieloma środkami wabiącymi - barwą i kształtem (w skrajnym przypadkach okwiat może przypominać samicę danego gatunku owada np. u dwulistnika muszego (Ophrys insectifera)), zapachem, wydzielaniem pokarmu dla owadów - nektaru,

przenoszenie pyłku na znamię słupka za pośrednictwem wiatru;

typem kwiatostanu przystosowanego do wiatropylności jest kotka

gatunki o kwiatach jednopłciowych u których poszczególne osobniki mają bądź kwiaty męskie (pręcikowe), bądź kwiaty żeńskie (słupkowe); tak jakby kwiaty męskie i żeńskie "na dwóch osobnych pniach", stąd nazwa; zobacz też rośliny jednopienne

gatunki o kwiatach jednopłciowych u których na jednym osobniku znajdują się kwiaty męskie (pręcikowe) i kwiaty żeńskie (słupkowe); nazwa stąd, że kwiaty męskie i żeńskie znajdują się "jakby na jednym pniu"; zobacz też rośliny dwupienne

przystosowanie ewolucyjne roślin kwiatowych utrudniające samozapylenie (i samozapłodnienie) w kwiecie - pręciki dojrzewają wcześniej niż słupek

Ploidalność to krotność elementarnego zestawu chromosomów w komórce. Komórki rozrodcze są z reguły haploidalne (jeden zestaw chromosomów). Poza tym większość komórek organizmu roślinnego i zwierzęcego jest diploidalna (po jednym zestawie chromosomów z komórki rozrodczej żeńskiej i męskiej; inaczej 2n).

Specjalny rodzaj organizmów będących mieszańcami dwóch gatunków i mających podwojoną liczbie chromosomów w stosunku do "normalnych mieszańców".