geografia roślin; fitogeografia

Geografia roślin (fitogeografia) to jeden z działów botaniki. Zajmuje się on rozmieszczeniem gatunków roślin na terenie Ziemi i historycznymi przyczynami takiego a nie innego ich rozmieszczenia.

Prezentowane w atlasie mapy rozmieszczenia się wynikiem badań chorologicznych (geografia florystyczna).

M.in. rozmieszczeniem zbiorowisk roślinnych zajmuje się synchorologia (geografia roślin socjologiczna).

Geografia roślin dzieli obszar Ziemi na jednostki geobotaniczne (regiony geobotaniczne) ułożone w hierarchiczny system: państw roślinnych, podpaństw, obszarów i prowincji.

Np. obszar Polski należy do:

Państwa holarktycznego (Holarktyka lub wokółbiegunowe państwo północne) obejmującego całą północą półkulę Ziemi w strefie umiarkowanej i zimnej,

Podpaństwa Borealnego,

Obszaru Cyrkumborealnego

z czteroma prowincjami: Prowincja Morze Bałtyckie, Prowincja Środkowoeuropejska (91% lądu), Prowincja Subatlantycka Górska (obszar Sudetów z przedgórzem), Prowincja Karpacka.

Ze szczegółowym podziałem geobotanicznym Polski (na jednostki jeszcze niższego rzędu: prowincje/podprowincje, działy/poddziały, krainy/podkrainy, okręgi/podokręgi) można zapoznać się w Matuszkiewicz J.M. (1993) — Krajobrazy roślinne i regiony geobotaniczne Polski. · 🔗 ^[544].

W planowaniu Lasów Państwowych stosuje się analogiczny podział terenu Polski na krainy przyrodniczoleśne łączący elementy przyrodnicze i gospodarczo-administracyjne.

Elementem geograficznym flory nazywamy grupę gatunków danej flory (element flory) o podobnych charakterze zasięgu całkowitego.

System elementów geograficznych flory jest oparty na wyższych jednostkach podziału systemu geobotanicznego i ma charakter hierarchiczny: element - podelement - grupa - typ zasięgowy.

Dla gatunków flory Polski podany jest element geograficzny gatunku wg opracowania Zając A., Zając M. (2009) — Elementy geograficzne rodzimej flory Polski. The geographical elements of native flora of Poland. ^[222].

Elementem łącznikowym są gatunki lub grupa gatunków o zasięgu obejmującym dwie lub kilka wyższych jednostek podziału fitogeograficznego; te o najszerszym (globalnym) zasięgu określamy mianem elementu kosmopolitycznego.

Element kierunkowy określa się w odniesieniu do obszaru flory. Jeśli wszystkie kresy zasięgu gatunku lub grupy gatunków flory przebiegają poza terenem flory, to jest to g element (gatunek) przechodni. Elementem kierunkowym (w węższym rozumieniu) nazywamy grupę gatunków lub gatunek, które na terenie danej flory mają kres zasięgu.

Nazwa elementu kierunkowego odzwierciedla kierunek geograficzny, z którego zasięg zmierza do swojego kresu zasięgu (granicy zasięgu). W zależności od tego, jak ta granica zasięgu przebiega, mówimy np. o elemencie kierunkowym północnym^[223] (na danym terenie przebiega jego południowa granica zasięgu). Mówimy o elemencie kierunkowym zachodnim^[224], gdy na danym terenie osiąga on swój wschodni kres zakresu itd. Nazewnictwo elementu kierunkowego kieruję się tą samą zasadą co nazwa kierunku wiatru: wiatr wiejący na wschód jest wiatrem zachodnim ("skąd wieje"). Możemy też powiedzieć, że nazwa elementu mówi o tym, z jakiej strony świata gatunek wkracza na teren flory.

Możemy więc na terenie danej flory wyróżnić następujące kategorie elementów kierunkowych:

Szczególnymi przypadkami elementu kierunkowego są:

• o endemity — grupa gatunków o granicach zasięgu w całości zawartych w obszarze flory,

• gatunki górskie — (w ścisłym rozumieniu ) bytujące wyłącznie w górach,

• gatunki górskie schodzące na niż — zasadniczo bytujące w górach, ale w określonych warunkach występujące na sąsiadujących terenach niżej położonych, czasem schodzące wzdłuż rzek biorących swój początek w górach.

Endemit to gatunek występujący wyłącznie na małym obszarze, czasem na pojedynczym stanowisku; endemity są z tego powodu gatunkami szczególnie narażonymi na wyginięcie.

Można też mówić o endemicznym zbiorowisku roślinnym tj. stwierdzanym na niewielkim obszarze np. Ass. Cochlearietum polonicae.

W kontekście typologii zbiorowisk roślinnych pojęcie subkontynentalny odnosi się do zbiorowisk tworzących się w klimacie przejściowym, ale o względnie większym nasileniu cech klimatu kontynentalnego (wyższa roczna amplituda temperatur, mroźniejsze zimy i cieplejsze lata itd.).

Przeciwstawnym pojęciem jest suboceaniczny (subatlantycki) — odnosi się do klimatu (lub jego skutków dla rodzaju flory, typu zbiorowisk roślinnych itd.) zasadniczo przejściowego, ale z pewnym nasileniem cech klimatu oceanicznego (mniejsza roczna amplituda temperatur, łagodniejsze zimy, chłodniejsze lata, większa wilgotność powietrza itd.).

Borealny to dosłownie północny. Termin w kontekście zasięgu opisujący rozmieszczenie w północnej części półkuli północnej tj. w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego i subpolarnego. W takiej strefie panują lasy iglaste (tajga).

Termin subborealny w kontekście typologii zbiorowisk roślinnych odnosi się do tych związanych z klimatem o cechach chłodniejszych i o większym stopniu kontynentalizmu. Tego typu warunki występują w większym nasileniu w północno-wschodniej części Polski, zwłaszcza w pasie wzdłuż północnej granicy Polski, od wschodniej części Pomorza Wschodniego, przez Mazury po region Augustowsko-Suwalski i północną część Podlasia.

Termin odmiana sarmacka w kontekście typologii zbiorowisk roślinnych odnosi się do tych związanych z klimatem subkontynentalnym w odmianie cieplejszej (w opozycji do odmiany subborealnej). Tego typu warunki występują północno-wschodniej i środkowo-wschodniej części Polski na południe od strefy subborealnej w wąskim rozumieniu opisanym wyżej. Region sarmacki obejmuje ziemię Chełmińsko-Dobrzyńską, północne Mazowsze i Kurpie oraz południowe Polesie.

Strefa klimatyczna subpolarna (podbiegunowa) obejmuje wysokie szerokości geograficzne półkuli północnej gdzie naturalną roślinnością jest tundra - zbiorowiska mszysto-krzewinkowo-porostowe.

Na niższych szerokościach geograficznych podobny klimat i roślinność występuje w wysokich partiach gór — w piętrze alpejskim i piętrze subalpejskim.