rozsiewanie się roślin

Publikacja ta zawiera pewne parametry dotyczące sposobu i odległości rozsiewania się diaspor przez gatunki flory Europy (w tym liczne gatunki zawleczone i uprawiane). Podstawową daną podaną jest określenie jednej z sześciu klas grupujących gatunki o zbliżonym "zasięgu rozsiewu diaspor" - co wynika z podobnych mechanizmów rozsiewu, wysokości roślin i tego czy ich siedliskiem są otwarte tereny, czy leśne. Wyróżnione są też gatunki z dominującym lub znacznym udziałem człowieka w ich rozsiewaniu.

Dane z tej publikacji są podane w akapicie "występowanie, ekologia" na stronie gatunku.

Każda część rośliny służąca populacji danego gatunku do rozprzestrzeniania się (zajęcia nowego miejsca) i/lub rozmnażania (zwiększenia liczebności egzemplarzy).

Typowe diaspory generatywne to nasiona, owoce, owocostany a diaspory wegetatywne to rozłogi, kłącza, bulwy, rozmnóżki a nawet cała roślina lub jej fragment (łodygi, liście, korzenie i ich cząstki) zdolne do odtworzenia całości. U paprotników, mszaków i grzybów diasporami są także zarodniki i fragmenty plechy lub specjalne rozmnóżki utworzone z części tkanek.

Rozprzestrzenianie się (dyspersja) roślin to zmiana położenia i często zwiększanie zasięgu występowania kolejnych pokoleń danego gatunku rośliny na drodze rozsiewania się i przemieszenia się diaspor się za pomocą różnych metod/przystosowań do rozprzestrzeniania się (autochorycznego i allochorycznego).

Rozsiewanie się to propagacja diaspor na mniejszą lub większą odległość od rośliny matecznej. Terminologia opisująca różne techniki rozsiewu jest podana niżej.

Autochoria (samosiewność) to rozsiewanie diaspor (zwykle nasion) za pomocą mechanizmów czy właściwości samej rośliny lub diaspor, tj. bez udziału czynników zewnętrznych (jeśli nie liczyć grawitacji zapewniającej - opadanie i odbijanie/toczenie się ciężkich nasion - barochoria).

Typowymi rodzajami autorchorii są:

Komplementarnym do autochorii sposobem rozsiewania nasion jest allochoria (obcosiewność); w tym przypadku przenoszeniu diaspor służą czynniki zewnętrzne takie jak: ruch powietrza (anemochoria), wody (hydrochoria) lub pośrednictwo zwierząt (zoochoria) oraz działalność człowieka (antropochoria).

Anemochoria to rozsiewanie nasion, czy szerzej ujmując diaspor, z pomocą wiatru. Ten sposób jest częsty u wielu roślin których nasiona posiadają aparat lotny np. w rodzinie astrowatych (Asteraceae s.l.) (np. kozibród (Tragopogon), mniszek (Taraxacum), ostrożeń (Cirsium)), u kozłków (Valeriana), Acer, sosna (Pinus), lipa (Tilia) lub o bardzo lekkich nasionach (storczykowate (Orchidaceae), tytoń (Nicotiana))

Specyficznym rodzajem anemochorii są biegacze stepowi, gdy cała, dojrzała roślina (lub jej część) jest oderwana od podłoża i przetaczana przez wiatr hulający na otwartych i płaskich przestworach, stopniowo uwalnia przy tym nasiona, owoce lub rozmnóżki. Częste przystosowanie roślinności pustynnej i stepowej. W naszej florze przykładem biegaczy są mikołajek polny (Eryngium campestre) i solanka kolczysta (Salsola kali).

Rozsiewanie diaspor za pomocą wody. Przystosowanie diaspor polega zwykle na ich trwającej przez jakiś czas pływalności np. u owoców kotewki orzecha wodnego (Trapa natans s.l.), grążela żółtego (Nuphar lutea). Ten mechanizm rozsiewu jest siłą rzeczy typowy dla roślin wodnych i bagiennych. Rodzajem hydrochorii jest przystosowanie nasion do rozrzutu pod wpływem padających kropli deszczu.

Zoochoria to rozsiewanie nasion (szerzej ujmując diaspor) z udziałem zwierząt.

O endozoochorii mówimy, gdy owoce/nasiona są zjadane i następnie wydalane niestrawione np. zjadane przez ptaki owoce bzu czarnego (Sambucus nigra), czeremchy (Padus), owoce z osnówką trzmieliny (Euonymus), szyszkojagody jałowca pospolitego (Juniperus communis) .

O epizoochorii mówimy, gdy diaspory są przenoszone przyczepione na powierzchni zwierzęcia (zwykle do jego sierści) — np. nasiona, owoce lub diaspory zaopatrzone w haczyki jak u uczepów (Bidens) lub łopianów (Arctium) i czepiają się sierści lub ubrania, albo przyklejające się śluzowatą otoczką np. u jemioły pospolitej (Viscum album) i czermieni błotnej (Calla palustris).

O synzoochorii mówimy, gdy diaspory są przenoszone intencjonalnie przez zwierzęta np. przy gromadzeniu zapasów lub przenoszeniu do miejsca spożycia (np. elajosomu przez mrówki - myrmekochoria) i często gubione przy tej operacji.

Termin zoochoria może być doprecyzowany przez powiązanie z grupą zwierząt, np. ornitochoria (nośnikiem diaspor są ptaki), chiropterochoria (wektorem są owocożerne nietoperze krajów tropikalnych), entomochoria (wektorem są owady, niekoniecznie mrówki). Przy czym w danej grupie mogą współwystępować endozoochoria, epizoochoria i synzoochoria.

Jedna z form zoochorii to myrmekochoria - rozsiewanie nasion z pomocą mrówek. Mechanizm ten występuje np. u glistnika jaskółcze ziele (Chelidonium majus), fiołków (Viola), kokoryczy (Corydalis).

Nasiona przystosowane do myrmekochorii posiadają często specjalny, apetyczny dla mrówek, wyrostek — elajosom.

· wyrostek przy nasieniu, bogaty w tłuszcze i białki, który zachęca owady (głownie mrówki) do zabrania nasienia jako pokarmu do gniazda, podczas transportu nasiono jest gubione lub wyrostek jest zjadany i owad traci zainteresowanie nasionem i je porzuca

· elajosom to wykształcone w procesie ewolucji przystosowanie do roznoszenia nasion przez mrówki - taki sposób rozprzestrzeniania nasion jest określany terminem myrmekochoria

· elajosomy przy nasionach są często spotykane w wielu rodzinach roślin - np. u śnieżyczka przebiśnieg (Galanthus nivalis), w rodzinach fiołkowate (Violaceae), goździkowate (Caryophyllaceae) i innych

Rozprzestrzenianie diaspor roślin przez specyficzne dla ludzkiej działalności czynniki (nie wliczamy tu sposobów zoochorycznych analogicznych do innych zwierząt tj. przypadkowego przenoszenia w przewodzie pokarmowym (endozoochoria) lub na powierzchni ciała/ubrania (epizoochoria).

Specyficzne dla ludzkiej działalności klasy drogi propagacji diaspor roślin to: